Harita ve Politika: Mercator’dan Günümüze Değişen Dünya Algısı
Bugün hepimizin bildiği klasik dünya haritası, acaba ne kadar “gerçek”?
Haritalar, dünya üzerindeki konumumuzu anlamamıza yardımcı olur. Fakat bu görüntüler, sandığımız kadar objektif olmayabilir. Çünkü küre şeklindeki bir yapıyı iki boyutlu bir düzleme aktarmak, her zaman bazı çarpıtmalara yol açar. Tam da bu sebeple, tarih boyunca farklı projeksiyon yöntemleri geliştirilmiştir. Ancak bunlar arasında bir tanesi, diğerlerine kıyasla çok daha fazla öne çıkmıştır: Merkatör Projeksiyonu.
Her okulun duvarında gördüğümüz, atlaslarda, haberlerde, posterlerde yer alan bu meşhur harita ilk kez 1569 yılında Gerardus Mercator tarafından oluşturuldu. Döneminin önde gelen kartograflarından biri olan Mercator, haritasını özellikle denizcilerin kullanımı için tasarlamıştı. Çünkü bu projeksiyon, yön çizgilerinin (kerte hatlarının) düz olması sayesinde rotaları takip etmeyi kolaylaştırıyordu. Denizcilik açısından oldukça kullanışlıydı, ama başka bir amaç için pek de uygun değildi: gerçeği olduğu gibi yansıtmak.
Aradan geçen yüzyıllar boyunca bu harita standart hâline geldi. Ancak zamanla fark edildi ki, bu projeksiyon dünya hakkında bize yanıltıcı bir görüntü sunuyordu. Özellikle kuzey ve güney uçlara doğru gittikçe ölçek bozuluyor, bazı ülkeler gerçekte olduklarından çok daha büyük veya çok daha küçük gösteriliyordu.
Grönland ve Afrika’yı ele alalım. Haritada neredeyse eşit büyüklükte görünürler. Oysa gerçek ölçekte Afrika, Grönland’dan yaklaşık 14 kat daha büyüktür. Kanada devasa bir ülke gibi görünürken, Asya’daki pek çok büyük ülke —örneğin Hindistan veya Çin— küçülmüş hâlde yer alır. İngiltere haritada merkezde kocaman dururken, gerçekte Kuzey Denizi’nde yer alan küçük bir adadır. Afrika ise dünyanın kalbinde yer almasına rağmen sıkıştırılmış bir görüntüye sahiptir.
Bu farklar sadece teknik bir hata mı? Yoksa bilinçli bir tercih mi?
İşte bu noktada devreye “politik haritacılık” giriyor. Haritalar sadece coğrafi değil, aynı zamanda ideolojik araçlardır. Kimin merkezde olduğu, kimin büyük göründüğü, kimin adının okunmayacak kadar küçük yazıldığı... Tüm bunlar bir algı inşa eder. Ve yıllar boyunca bu algı sessizce zihinlerimize yerleşir.
1974 yılında Alman araştırmacı Arno Peters, bu yanlı bakışa karşı bilimsel bir alternatif sundu. James Gall’ın çalışmalarıyla da birleşen bu yaklaşım, Peters-Gall Projeksiyonu olarak adlandırıldı. Bu haritada ülkeler yüzey alanlarına göre daha gerçekçi biçimde gösteriliyordu. Afrika yeniden hak ettiği büyüklüğe kavuşmuştu. Grönland, küçük bir ada hâline gelmişti. Ama bu harita ne okul kitaplarına girdi, ne de yaygınlaştı.
Neden?
Çünkü Peters-Gall Projeksiyonu, dünyayı farklı bir yerden —gelişmiş ülkelerin merkezde yer almadığı bir noktadan— göstermeyi öneriyordu. Ve bu, yerleşik algıları tehdit ediyordu. Belki de bu yüzden, kusurlu olduğu bilinen Mercator haritası hâlâ birçok ülkede “standart” kabul ediliyor.
Elbette hiçbir projeksiyon kusursuz değildir. Bir küreyi düz bir yüzeye aktarmak her zaman belli oranlarda sapmalara yol açar. Ancak bu sapmalar sadece teknik bir zorunluluğun sonucu değilse, burada başka sorular da sormak gerekir:
Kim haritada büyük görünmek istiyor? Kim merkezde olmak istiyor? Haritanın şekli, algımızı ve hatta politik ilişkileri etkileyebilir mi?
Ve daha da önemlisi: Gerçeğe bu kadar yaklaşmışken, neden hâlâ yanlı olanı kullanıyoruz?
Son söz: Haritalar sadece yer göstermez; aynı zamanda dünyaya nereden baktığımızı, kime "daha büyük", kime "daha küçük" baktığımızı da gösterir. Belki de artık sadece coğrafyayı değil, bakış açımızı da yeniden ölçeklendirmenin zamanı gelmiştir vesselam.
Resim <a href="https://pixabay.com/tr/users/theandrasbarta-2004841/?utm_source=link-attribution&utm_medium=referral&utm_campaign=image&utm_content=1264062">TheAndrasBarta</a> tarafından <a href="https://pixabay.com/tr/?utm_source=link-attribution&utm_medium=referral&utm_campaign=image&utm_content=1264062">Pixabay</a>'a yüklendi
Kaynakça:
Leonard Orr, Joyce, Imperialism and Postcolonialism http://books.google.com.tr/books?id=sGAzK28kiP8C&dq=mercator+projection+imperialism&hl=tr&source=gbs_navlinks_s
Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projectionhttps://play.google.com/store/books/details/Mark_Monmonier_Rhumb_Lines_and_Map_Wars?id=nvwu4Ba_Qp0C
Alvin Toffler, Üçüncü Dalga https://www.goodreads.com/book/show/18397794-nc-dalga
Yorumlar
Yorum Gönder